Қазақстандағы индустрияландыру: алғашқы қорытындылары мен жаңа сын-тегеуріндері

Қазақстандағы индустрияландыру: алғашқы қорытындылары мен жаңа сын-тегеуріндері

Бағдарламаның іске асырылуына тұрақсыз сыртқы орта айтарлықтай әсер етеді.

Индустрияландыру – бұл экономикалық саясаттың негізгі бөлігі. Мемлекетке бәсекеге қабілетті индустрия және қуатты өнеркәсіп қажет. Нақ сондықтан бір кездері Елбасы индустриялық-инновациялық даму саясатын бастады.

ҮИИДБ-ны 2009 жылы әзірледі, бірінші бесжылдық 2010 жылы басталды. Неге қол жеткізгенін біздің порталға алматыдағы ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ өкілдігінің басшысы, экономист Асель Әбен айтып берді.

Индустрияландыру неден басталды?

– Қазақстанда 2010 жылдан бастап индустриялық-инновациялық даму саясаты дәйекті жүргізіліп келеді. Қандай жетістіктерге қол жеткізілді?

– Бірінші бесжылдықтың бағдарламасы – Үдемелі индустриялық-инновациялық дамытудың 2010-2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы.

– 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржылық дағдарысқа арналған дағдарысқа қарсы саясат аясында әзірленген болатын.

Ол сәтте оның мақсаты әлемдегі дағдарыс жағдайында экономикаға тұрақтылық беру болды. Негізгі екпін дәстүрлі секторларды дамытуға, содан кейін шикізат өндірісінің жоғары деңгейге өтуіне аударылады. Жер қойнауын пайдаланушылардың, ұлттық компаниялардың және мемлекеттің сұраныстарына байланысты салаларды дамытуға.

Бағдарлама барлық дердік салалар, соның ішінде шикізат секторлары, инфрақұрылымды дамыту кірді. Яғни басым бағыттардың кең бағыты белгіленді.

Осы кезеңде біз экономиканы әртараптандыру процесін іске қосу үшін маңызды базалық алғышарттарды қалағанымызды атап өткен жөн.

Мәселен, олар жаңа заңдарды, соның ішінде «Индустриялық-инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау туралы» заңды қабылдадық, қолданыстағы заңдарға түзетулер енгізіздік. Сондай-ақ ҮИИДМБ-ны іске асырудың негізгі құралдары болып табылатын бірқатар бағдарламалар пайда болды. Олардың қатарында «Өнімділік 2020», «Инвестор 2020», «Бизнестің жол картасы 2020» бар. Осы жылдар ішінде бірқатар инфрақұрылымдық мәселелердің де шешілгенін атап өтуге болады. Оларға мыналар кіреді:

автомобиль жолдарын қайта құру,

жаңа транзиттік дәліздер,

расширился круг специальных экономических зон, появились индустриальные зоны.

Екінші бесжылдықтың кезеңі (2015-2019 жж.) өңдеуші өнеркәсіпті дамытуға нақты назар аударылған. Сіз білетіндей, әлемді 2014-2016 жылдардағы дағдарыстың жаңа толқыны билеп алды және екпін сыртқы экономикалық күйзелістерге ең тұрақты және ұлттық экономика үшін «қауіпсіздік жастықшасы» болу әлеуетіне ие болатын секторға сияқты өңдеуші өнеркәсіпке қойылған. Осы мақсатта қолдаудың негізгі құралдарына бағдарланған өңдеуші өнеркәсіптің 14 басым секторлары анықталды.

Осының нәтижесінде соңғы жылдары дәл осы өңдеуші өнеркәсіп ұлттық экономиканың өсу драйвері болды, оның өсу қарқындары, өндіруші секторға қарағанда, жоғары болды.

Алғашқы екі кезеңнің негізгі міндеттері салыстырмалы түрде орындалды.

Индустрияландырудың үшінші кезеңінде Қазақстанның алдында «дамуға» бағытталған өңдеуші өнеркәсіптің сапалы өсу міндеттері тұр. Индустрияландырудың алдағы үшінші бесжылдығы шеңберінде мемлекеттік өнеркәсіптік саясаттағы екпін қосылған құны жоғары экспортқа бағдарланған экономиканы құруға жасалатын болады.

Осылайша, бірінші бесжылдықтың басты міндеті белсенді индустриялық даму үшін базалық жағдайлар жасау, екінші кезеңінде – тиімді өнеркәсіптік ШОБ құру және өңірлік экспорттық нарықтарға шығуды бастау болды. Үшінші кезеңде негізгі міндет өңірлік нарықтарда орнығып алумен және өңірлік процессингтік орталыққа айналумен қорытындалады. Алғашқы екі кезеңнің негізгі міндеттері салыстырмалы түрде орындалған.

– Қазіргі уақытта Қазақстандағы өңдеуші өнеркәсіп және тұтас алғандағы өндіріс дегеніміз не? Біз қандай өз өнімімізді өндіреміз (немесе жоқ дегенде жинаймыз)?

– Қазіргі уақытта өнеркәсіптік өнімнің жалпы көлеміндегі өңдеуші өнеркәсіптің меншікті салмағы шамамен 38,5%-ды құрайды. Оның құрылымында металлургия өнеркәсібі (43-44%) басым болады, машина жасаудың (12%), азық-түлік өндірісінің (14%), химия өнеркәсібінің (4%), кокс және мұнай өнімдерінің (7.5%) үлесі өсті.

Басқа салалардың меншікті салмағы әлі айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған жоқ. Соған қарамастан, тұтастай алғанда, индустрияландыру жылдары өңдеуші өнеркәсіптегі өндіріс көлемі 3,5 есе өсті.

Жалпы өнеркәсіптік өндіріс 2019 жылдың қорытындылары бойынша 3,8%-ға өсімді көрсетті. Оның құрылымында әлі де шикі мұнайді өндірудің жоғары үлесімен (шамамен 42,2%)  тау-кен өндіру секторы басым (55,4%). Алайда, кейбір құрылымдық өзгерістерді әлі де атауға болады.

Салыстыру үшін: 2010 жылы өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлеміндегі өндіруші сектордың меншікті салмағы 50,8% шикі мұнайды өндіру үлесімен 61,3%-ды, ал өңдеу өнеркәсібінің меншікті салмағы – 31,7%-ды құрады.

Өңдеу құрылымында азық-түлік өндірісі бар-жоғы 5,7%-ды, ал машина жасау 3%-дан сәл астамды, химия өнеркәсібі 0,9%-ды құрады. Яғни, жеке оң нәтижелер туралы айтуға болады.

Біз әлі де импортқа тәуелдіміз

– Сондай-ақ, тұтас алғанда, ИИДМБ екі бесжылдығын жүзеге асыру жылдары өңдеу өнеркәсібіне 7,5 трлн. теңге (ИИДМБ-1 – 3 трлн., ИИДМБ-2 – 4,5 трлн.) тартылғанын атап өткен жөн. Нәтижесінде Қазақстанда бұрын өндірілмеген 500-ге жуық жаңа өнім түрлерін өндіру игерілді. Бұл:

жүк және жолаушы вагондар,

электровоздар,

жүк, жеңіл автомобильдері және автобустар.

Сонымен қатар трансформаторлар, рентген аппаратурасы, жарықдиодты шырағдандар, титан құймалары мен қаңылтақтар, дәрі-дәрмектер, сүт өнімдері және басқалар. Сыртқы нарықтарда бәсекеге қабілетті тауарлар саны артты. Мысалы, бу турбиналары, мыс бұйымдары, радиаторлар, аккумуляторлар, сусындар, кондитерлік өнімдер және т.б.

– Осы уақыт ішінде Қазақстан импортталатын өнеркәсіп тауарларының тізімін қысқарта алды ма? Олай болса, қаншалықты?

– Біз импорттық өнімдерге әлі де тәуелдіміз. Өңдеуші өнеркәсіптің өнімдері импортының ең үлкен көлемдері келесі топтарға келеді:

машина жасау,

металлургия өнеркәсібі

химия өнеркәсібі,

азық-түліктер мен сусындар өндірісі.

Бұл жағдайда импорт құрылымында жоғары және орта технологиялық салалардың өнімдері басым болады. Бұған жалпы көлемнің 73%-ға жуығы келеді. Сондықтан өзінде қосылған құны жоғары өндірісті құру өте маңызды. Мұндай экспортқа бағдарланған өндірістерді дамыту бізге болашақта өндірістің әлемдік тізбектеріне интеграциялауға мүмкіндік береді.

– Тұтастай алғанда, саясатты іске асыру жылдарында ЖІӨ өсіміне өңдеуші өнеркәсіптің үлесі шамамен 11%-ды құрайды. Бұл, әсіресе, басқа елдермен салыстырғанда, қаншалықты жақсы көрсеткіш?

– Өңдеуші өнеркәсіп экономикалық өсім мен құрылымдық өзгерістердің негізгі қозғалтқышы болып табылады. Бұл сектор қарқынды өсіп жатқан кірістер әкеледі, жоғары еңбек өнімділігін қамтамасыз етеді, жұмыс орындарын ашады және тауарлардың негізгі жеткізушісі болып табылады.

Дәл осында күнделікті тұтыну заттарының үлкен бөлігі өндіріледі. Зерттеулер көрсеткендей, өңдеуші өнеркәсіптің тауарларына әлемдік тұтынудың жартысынан көбісі келеді. Осылайша, өңдеуші өнеркәсіп әлемдік ЖҰӨ-дегі жоғары, 15-16% шамасында, қосылған құнды қалыптастырады.

Дамыған елдерде ЖІӨ-дегі өңдеуші өнеркәсіптің үлесі 10-20% құрайды, дамып жатқан елдерде шамамен 20-35% құрайды.

Біз «қос соққының» астында қалдық

– Екінші бесжылдықта ЖІӨ құрылымындағы өңдеуші өнеркәсіптің үлесі 10,1%-дан 11,6%-ға дейін өсті. Бұл шамамен дамыған елдер деңгейінде. Алайда, онда өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлемінде

өңдеуші өнеркәсіптің үлесі 90%-ға жететінін, ал бізде бар болғаны 38% екенін атап өткен жөн.

Ал дамыған елдерде сапа жағынан еңбек өнімділігі біршама жоғары. Бағдарлама іске асырылған жылдары өңдеуші өнеркәсіпте ол жылына 1% -дан кем өсіп отырды. Бұл елдің технологиялық дамуының  төмен деңгейі туралы айтады.

– Қазақстанда индустрияландыру бағдарламасы қазір қандай мәселелер мен кедергілерге тап болды? Олар қалай шешіліп жатыр және қаншалықты сәтті?

– Біздің елімізде индустрияландыру бағдарламасын іске асыру, мұнай бағасының құлдырауын, ұлттық валютаның әлсіреуін, серіктес елдердегі экономикалық жағдайдың нашарлауын және т.б. қосқанда, экономикалық күйзелістердің әсерінен тұрақсыз сыртқы орта жағдайларында жүріп жатқанын бірден атап өткен жөн. Бірақ үлкен дәрежеде теріс әсерді ішкі ортадағы кедергілер көрсетеді.

Олардың ішінде бөлінген қаражаттың жұмсалуын бақылаудың төмен деңгейі, сыбайлас жемқорлық, бәсекелестік ортаның жеткіліксіз жоғары деңгейі. Сондай-ақ, кәсіпорындардағы қуаттылықты жаңғырту үшін айналым қаражаттарының жетіспеушілігі, ішкі нарықтағы жеткіліксіз сұраныс, білікті мамандардың жоқтығы, ҒЗТКЖ-ны жеткіліксіз қаржыландыру және т.б.

Мысалы, дамыған елдерде өңдеуші өнеркәсіптің кәсіпорындарымен жеке сектордың ҒЗТКЖ жалпы көлемінің 70%-на жуығы орындалады; бүкіл экономиканың тиімділігін, өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыратын көптеген технологиялар әзірленуде және енгізілуде. Бізге ғылыми әзірлемелердің секторын өндірістік сектормен интеграциялау қажет, бұл әзірге жақсы жасала бермейді.

Одан басқа, әлемдік экономика коронавирустың жайылуымен, мұнай бағасының құлдырауымен және тағы сол сияқтымен рецессияға ұшырады. Бұл біздің ұлттық экономикамыз үшін де күрделі сынақ.

Былайша айтқанда, біз «қос соққының» астындамыз. Сондықтан өңдеуші өнеркәсіп салаларын дамытудың өзектілігі жоғарғыдәрежеде өте жоғары. Бұл өңдеуші өнеркәсіпті қамтамасыз ететін қызмет салаларына да қатысты. Көп нәрсе индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын іске асыру сапасына байланысты болады.

Индустрияландырудың қорытындалры қандай?

– Осы уақыт ішінде қанша кәсіпорындар ашылды және олар қанша жұмыс орындарын берді?

– Екінші бесжылдықтың басынан бастап елімізде шамамен 5 трлн. теңге инвестициялар көлемімен Индустрияландыру картасының 500-ден астам жаңа инвестициялық жобалары енгізілді. Жобалар АӨК және ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу, құрылыс материалдарының өндірісі, машина жасау, тау-кен металлургия кешені, химия, жеңіл өнеркәсіп және т.б. салада іске асырылды.

Осы жобаларды іске қосу нәтижесінде 80 мыңнан астам тұрақты жұмыс орны құрылды. Сонымен, индустрияландыру жылдары химия өнеркәсібінде 54 жоба іске асырылды, 4 мыңнан астам жұмыс орны құрылды. Құрылыс материалдарын өндіру саласында жалпы сомасы 458,8 млрд теңгеге 302 жаңа өндіріс, 20,3 мыңнан астам жұмыс орны құрылды.

Дереккөз: https://365info.kz/

Close Menu